معماری بیزانس نیز یکی دیگر از سبکهای محبوب و مشهور معماریست. در مقالات قبلی رسام دربارۀ معماری بروتالیسم، معماری بیونیک، معماری گوتیک و غیره خواندیم. در این مقاله قصد داریم صفر تا 100 ویژگیها و تاریخچۀ معماری بیزانس را برای شما شرح دهیم. پیشنهاد میکنیم تا انتها همراه ما باشید و مشاهدۀ پروژه های معماری رسام را از دست ندهید.
تاریخچه معماری بیزانس
معماری بیزانس به عنوان یک سبک معماری خاص، در دوره امپراتوری بیزانس توسعه یافت که از سال ۳۳۰ میلادی با تأسیس قسطنطنیه (استانبول کنونی) به عنوان پایتخت امپراتوری روم شرقی شروع شد و تا سقوط قسطنطنیه به دست عثمانیها در سال ۱۴۵۳ میلادی ادامه داشت. تاریخچه معماری بیزانس را میتوان به چند دوره تقسیم کرد:
![تاریخچه معماری بیزانس](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/تاریخچه-معماری-بیزانس-min.jpeg)
دوره اولیه معماری بیزانس (۳۳۰-۷۲۶ میلادی)
- تأسیس قسطنطنیه:
امپراتور کنستانتین بزرگ در سال ۳۳۰ میلادی قسطنطنیه را به عنوان پایتخت جدید امپراتوری روم اعلام کرد. این اقدام موجب شد تا شهر به مرکز سیاسی، فرهنگی و مذهبی امپراتوری تبدیل شود و زمینهساز توسعه معماری بیزانس گردد.
- تأثیرات معماری رومی:
در آغاز، معماری بیزانس به شدت تحت تأثیر معماری رومی بود. ساختمانها از سبکها و تکنیکهای رومی استفاده میکردند، اما به تدریج عناصر جدیدی مانند گنبدها و قوسها به آن اضافه شد.
- ساخت کلیساها و بناهای مذهبی:
در این دوره، ساخت کلیساهای بزرگ و مهم آغاز شد. کلیسای ایاصوفیه که در سال ۵۳۷ میلادی توسط امپراتور ژوستینین اول ساخته شد، یکی از شاخصترین نمونههای این دوره است.
دوره میانی معماری بیزانس (۷۲۶-۱۲۰۴ میلادی)
- شمایل شکنی (Iconoclasm)
در این دوره، جنبش شمایل شکنی که از سال ۷۲۶ تا ۸۴۳ میلادی ادامه داشت، بر معماری بیزانس تأثیر گذاشت. تصاویر مذهبی و نقاشیهای دیواری در بسیاری از کلیساها تخریب و طراحیهای سادهتر جایگزین آنها شدند.
- احیای هنر بیزانس
پس از پایان دوره شمایل شکنی، هنر و معماری بیزانس احیا شد. کلیساها و بناهای مذهبی با تزئینات فراوان از جمله موزاییکهای پیچیده و شیشههای رنگی بازسازی شدند.
گسترش جغرافیایی:
امپراتوری بیزانس در این دوره گسترش یافت و معماری بیزانس روی مناطق مختلفی از جمله بالکان، روسیه و حتی ایتالیا تأثیر گذاشت.
دوره پایانی معماری بیزانس (۱۲۰۴-۱۴۵۳ میلادی)
- تصرف قسطنطنیه توسط صلیبیها:
در سال ۱۲۰۴ میلادی، قسطنطنیه توسط جنگجویان صلیبی تصرف شد. این رویداد باعث کاهش قدرت و ثروت امپراتوری بیزانس شد و تأثیری منفی بر توسعه معماری داشت.
- احیای کوتاه مدت:
پس از بازپسگیری قسطنطنیه در سال ۱۲۶۱ میلادی، دورهای از احیای معماری بیزانس رخ داد، اما هرگز به شکوه و عظمت دوران قبل نرسید.
- سقوط قسطنطنیه:
در نهایت، در سال ۱۴۵۳ میلادی، قسطنطنیه به دست امپراتوری عثمانی افتاد و دوره معماری بیزانس به پایان رسید. با این حال، تأثیرات معماری بیزانس بر معماری عثمانی و دیگر سبکهای معماری در منطقه باقی ماند.
علت نامگذاری این سبک به معماری بیزانس
علت نامگذاری این سبک به “بیزانس” به تاریخچه و نام پایتخت امپراتوری روم شرقی، یعنی شهر قسطنطنیه، بازمیگردد. درک دلیل این نامگذاری نیازمند نگاهی به تاریخچه شهر و تحولات مربوط به آن است.
![نامگذاری معماری بیزانس](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/نام-گذاری-معماری-بیزانس-min.jpg)
تاریخچه و نامگذاری
- بیزانتیوم (Byzantium):پیش از اینکه کنستانتین بزرگ شهر قسطنطنیه را تأسیس کند، در محل کنونی استانبول شهری یونانی به نام “بیزانتیوم” وجود داشت. این شهر در قرن ۷ پیش از میلاد تأسیس شده بود و نام آن از بیزاس (Byzas) مؤسس افسانهای این شهر گرفته شده بود.
- تأسیس قسطنطنیه: در سال ۳۳۰ میلادی، امپراتور کنستانتین بزرگ تصمیم گرفت پایتخت جدیدی برای امپراتوری روم تأسیس کند و بیزانتیوم را به عنوان محل این پایتخت انتخاب کرد. او نام شهر را به “قسطنطنیه” (کنستانتینوپل) تغییر داد که به معنای “شهر کنستانتین” است.
- امپراتوری روم شرقی: با تقسیم امپراتوری روم به دو بخش شرقی و غربی، قسطنطنیه به پایتخت امپراتوری روم شرقی تبدیل شد. این بخش شرقی به مرور زمان به عنوان امپراتوری بیزانس شناخته شد.
- نامگذاری معماری بیزانس: اصطلاح “بیزانس” و “معماری بیزانس” توسط مورخان و پژوهشگران مدرن برای توصیف فرهنگ، هنر و معماری امپراتوری روم شرقی که از مرکزیت قسطنطنیه نشأت گرفته، استفاده شد. این نامگذاری به این دلیل است که امپراتوری بیزانس به عنوان ادامه دهنده سنتهای رومی در شرق شناخته میشود، اما با ویژگیها و خصوصیات منحصر به فردی که در طول زمان توسعه یافتند.
معنای “بیزانس“
- ریشه لغوی: همانطور که گفته شد، “بیزانس” از نام شهر “بیزانتیوم” گرفته شده است. بیزانتیوم خود نامی یونانی است که به مؤسس افسانهای شهر، بیزاس، نسبت داده میشود.
- استفاده مدرن: در دوران مدرن، اصطلاح “بیزانس” نه تنها به امپراتوری بیزانس بلکه به سبک خاصی از هنر و معماری نیز اشاره دارد که در این امپراتوری توسعه یافت. این اصطلاح به کمک پژوهشگران و مورخان برای تمایز دادن میان هنر و معماری این دوره از دورههای دیگر استفاده میشود.
اصلیترین ویژگیهای معماری بیزانس
در ادامه به بررسی مهمترین و اصلیترین ویژگیهای معماری بیزانس؛ یعنی گنبدها و قوسها، مصالح ساختمانی، پلان کلیساها، تزئینات داخلی و نورپردازی میپردازیم. همراه ما باشید.
گنبدها و قوسها در معماری بیزانس
استفاده از گنبدها و قوسها یکی از ویژگیهای بارز و شاخص معماری بیزانس است که تأثیرات عمیقی بر توسعه و نوآوری در معماری این دوره داشت. در ادامه، به توضیح کاملتر درباره گنبدها و قوسها در معماری بیزانس میپردازیم:
![](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/گنبد-در-معماری-بیزانس-min-min.jpg)
گنبدها در معماری بیزانس
- گنبد مرکزی (Central Dome):
گنبد مرکزی یکی از شاخصترین عناصر معماری بیزانس است. این گنبد معمولاً در مرکز کلیساها قرار میگرفت و با استفاده از سازههای پیچیدهای مانند پاندانتیوها (pendentives) و طاقنماها (squinches) بر فراز یک فضای مربعی یا چندضلعی قرار میگرفت.
- گنبد پاندانتیو (Pendentive Dome):
یکی از نوآوریهای برجسته معماری بیزانس استفاده از پاندانتیوها بود. پاندانتیوها سطوح منحنی مثلثی شکل هستند که انتقال وزن گنبد را از بالای یک فضای مربعی به چهار گوشه آن تسهیل میکنند. این تکنیک اجازه میدهد گنبدی بزرگ بر فراز یک فضای مربعی قرار گیرد.
- گنبد ایاصوفیه:
کلیسای ایاصوفیه (Hagia Sophia) یکی از شاهکارهای معماری بیزانس است که با استفاده از یک گنبد بزرگ مرکزی به ارتفاع 55.6 متر و قطر 31.24 متر ساخته شده است. این گنبد بر فراز پاندانتیوها قرار دارد و نشاندهنده ترکیب هنر مهندسی و زیباییشناسی بیزانسی است.
![قوس ها در معماری بیزانس](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/قوس-ها-در-معماری-بیزانس-min-1024x575.jpg)
قوسها در معماری بیزانس
- قوس نیمدایرهای (Semi-circular Arch):
قوسهای نیمدایرهای که در معماری رومی نیز استفاده میشدند، در معماری بیزانس نیز به کار گرفته شدند. این قوسها برای ایجاد ساختارهای محکم و پایدار به کار میرفتند و در درگاهها، پنجرهها و دیگر اجزای ساختمانی استفاده میشدند.
- قوسهای گردهدار (Segmental Arch):
این نوع قوسها که کمی بیشتر از نیمدایره هستند، در معماری بیزانس رایج بودند و برای ایجاد تعادل و زیبایی بیشتر در ساختمانها به کار میرفتند.
- طاقنماها (Squinches):
طاقنماها یا اسکوینچها سازههای منحنی شکل هستند که برای پشتیبانی از گنبد بر روی پایههای چندضلعی یا مربعی استفاده میشوند. این تکنیک اجازه میدهد گنبد بر روی ساختارهای غیر مدور قرار گیرد و انتقال وزن به خوبی انجام شود.
ترکیب گنبدها و قوسها
- تلفیق مهندسی و زیباییشناسی:
یکی از ویژگیهای برجسته معماری بیزانس، تلفیق مهندسی پیشرفته با زیباییشناسی هنری بود. استفاده از گنبدها و قوسها به ایجاد فضاهای باز و نورگیر در داخل ساختمانها کمک میکرد و همچنین نمادی از آسمان و الهی بودن فضاهای مذهبی بود.
- تأثیر بر معماری اسلامی:
بسیاری از تکنیکها و اصول معماری بیزانس، به ویژه در زمینه ساخت گنبدها و قوسها، بر معماری اسلامی تأثیر گذاشتند. برای مثال، مسجد ایاصوفیه پس از تبدیل شدن به مسجد توسط عثمانیها به عنوان الگویی برای ساخت مساجد بزرگ در سراسر امپراتوری عثمانی استفاده شد.
مصالح ساختمانی در معماری بیزانس
معماری بیزانس در استفاده از مصالح ساختمانی به شکل خاصی عمل کرد که ترکیبی از نوآوری و بهرهگیری از مصالح محلی بود. این سبک معماری به طور کلی به دوام و زیبایی توجه ویژهای داشت و در این راستا از مصالح متنوعی استفاده میکرد. در ادامه به بررسی دقیقتر مصالح ساختمانی در معماری بیزانس میپردازیم:
![مصالح ساختمانی در معماری بیزانس](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/مصالح-ساختمانی-در-معماری-بیزانس-min-e1717822927481-1024x742.jpg)
- آجر:
- کاربرد گسترده: آجر یکی از مصالح اصلی در معماری بیزانس بود و به خصوص در مناطقی که سنگ به راحتی در دسترس نبود، به طور گسترده استفاده میشد. آجرها برای ساخت دیوارها، قوسها و حتی گنبدها به کار میرفتند.
- ابعاد و شکلها: آجرهای بیزانسی اغلب به شکل مستطیل و با ابعاد مختلف تولید میشدند. این آجرها به صورت افقی و در الگوهای هندسی خاصی قرار میگرفتند که به استحکام سازه کمک میکرد.
- سنگ:
- سنگ آهک و مرمر: سنگ به ویژه سنگ آهک و مرمر در ساخت و تزئین بناهای بیزانسی بسیار مورد استفاده قرار میگرفت. ستونها، پایهها و کفهای مرمری از جمله استفادههای رایج بودند.
- استحکام و زیبایی: استفاده از سنگ به دلیل دوام و مقاومت بالای آن در برابر شرایط آب و هوایی و همچنین زیبایی طبیعی، مورد توجه بود.
- موزاییک:
- تزئینات داخلی: موزاییکها که از قطعات کوچک سنگ، شیشه و سفال ساخته میشدند، برای تزئینات داخلی ساختمانهای بیزانسی به کار میرفتند. این موزاییکها اغلب تصاویری از موضوعات مذهبی، صحنههای کتاب مقدس و پرترههای مذهبی را نشان میدادند.
- شیشههای رنگی: شیشههای رنگی یکی دیگر از مصالح مورد استفاده در موزاییکها بودند که به خلق تصاویر زیبا و جذاب کمک میکردند.
- سفال و کاشی:
- کاشیهای سفالی: کاشیهای سفالی نیز در تزئینات و همچنین در ساخت بامها استفاده میشدند. این کاشیها معمولاً با نقوش هندسی و گیاهی تزئین میشدند.
- چوب:
- استفاده محدود: چوب بیشتر برای ساخت دربها، پنجرهها و سقفها استفاده میشد، اما به دلیل آسیبپذیری در برابر آتش و پوسیدگی، استفاده از آن محدود بود.
ترکیب مصالح و تکنیکهای ساخت
- ترکیب آجر و سنگ:
در بسیاری از ساختمانهای بیزانسی، ترکیبی از آجر و سنگ دیده میشود. مثلاً، دیوارها ممکن است از آجر ساخته شوند و با استفاده از نوارهای سنگی تقویت شوند.
برای ایجاد استحکام بیشتر و همچنین زیبایی، لایههای سنگی بین لایههای آجری قرار میگرفتند.
- استفاده از ملات:
ملاتها برای اتصال آجرها و سنگها به کار میرفتند. ملاتهای بیزانسی اغلب شامل آهک، شن و آب بودند که پس از خشک شدن، ساختارهای بسیار مقاومی را ایجاد میکردند.
- تزئینات و جزئیات:
تزئینات معماری بیزانس شامل استفاده از موزاییکهای رنگارنگ، نقاشیهای دیواری و حکاکیهای سنگی بود. این تزئینات نه تنها به زیبایی ساختمانها میافزود بلکه به آنها هویت مذهبی و فرهنگی خاصی نیز میداد.
تزئینات داخلی در معماری بیزانس
تزئینات داخلی یکی از جنبههای برجسته و جذاب معماری بیزانس است که به ساختمانها زیبایی و جلال خاصی میبخشید. این تزئینات معمولاً دارای مضامین مذهبی بودند و با استفاده از تکنیکها و مواد مختلفی انجام میشدند. در ادامه به بررسی کاملتر ویژگیهای تزئینات داخلی در معماری بیزانس میپردازیم:
![](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/تزئینات-داخلی-در-معماری-بیزانس-min.jpg)
موزاییکها (Mosaics)در معماری بیزانس
- مواد و تکنیکها:
- مواد: موزاییکها از قطعات کوچک سنگ، شیشه رنگی، سفال و طلا ساخته میشدند. قطعات شیشهای اغلب دارای روکش فلزی بودند تا نور را بازتاب دهند و جلوهای درخشان ایجاد کنند.
- تکنیکها: قطعات موزاییک با دقت و به صورت دستی کنار هم قرار میگرفتند تا تصاویر پیچیده و دقیقی ایجاد کنند. این فرآیند نیاز به مهارت بالایی داشت و معمولاً توسط هنرمندان ماهر انجام میشد.
- موضوعات و مضامین:
- موزاییکهای بیزانسی اغلب تصاویری از موضوعات مذهبی مانند عیسی مسیح، مریم مقدس، قدیسان و صحنههای کتاب مقدس را به تصویر میکشیدند. این تصاویر به منظور تعلیم و تربیت مذهبی و همچنین ایجاد فضایی مقدس و روحانی در کلیساها به کار میرفتند.
- نمونههای مشهور: کلیسای ایاصوفیه در استانبول و کلیسای سن ویتاله در راونا از جمله بناهایی هستند که موزاییکهای فوقالعادهای دارند.
نقاشیهای دیواری (Frescoes)در معماری بیزانس
- تکنیکهای نقاشی:
نقاشیهای دیواری بیزانسی به طور معمول با تکنیک فرسک (Fresco)انجام میشدند. در این تکنیک، رنگها بر روی گچ تازه مرطوب اعمال میشوند، که پس از خشک شدن، رنگها با سطح دیوار ترکیب میشوند و دوام بیشتری پیدا میکنند.
رنگهای مورد استفاده معمولاً از مواد طبیعی مانند مواد معدنی و گیاهی تهیه میشدند.
- موضوعات و سبکها:
نقاشیهای دیواری نیز همچون موزاییکها دارای مضامین مذهبی بودند و برای تزئین کلیساها و سایر ساختمانهای مذهبی به کار میرفتند. این نقاشیها اغلب دارای سبک بسیار واقعگرایانه و با جزئیات دقیق بودند.
کلیساهای مختلف در منطقه متئورا (Meteora) در یونان و همچنین کلیساهای قرون وسطی در بالکان نمونههای خوبی از این نوع نقاشیها هستند.
حکاکیها و تزئینات سنگی (Stone Carvings)در معماری بیزانس
حکاکیهای سنگی:
- مصالح: سنگ مرمر و سنگ آهک معمولاً برای حکاکیهای داخلی استفاده میشدند. این سنگها به دلیل دوام و زیبایی طبیعیشان انتخاب میشدند.
- موضوعات: حکاکیهای سنگی اغلب شامل نقوش گیاهی، حیوانی و صحنههای مذهبی بودند. این حکاکیها در ستونها، پایهها، قابها و درگاهها دیده میشوند.
نمونههای مشهور:
ستونهای کلیسای ایاصوفیه و کلیسای سن ویتاله دارای حکاکیهای بسیار زیبایی هستند که نمونههای بارزی از این هنر را به نمایش میگذارند.
شیشههای رنگی (Stained Glass)در معماری بیزانس
شیشههای رنگی برای پنجرهها به کار میرفتند تا نور طبیعی را به داخل ساختمان هدایت و فضای داخلی را با رنگهای زیبا و متفاوت روشن کنند. این پنجرهها اغلب با نقوش مذهبی و گیاهی تزئین میشدند.
مثالهای مشهور:
استفاده از شیشههای رنگی در معماری بیزانس کمتر رایج بود، اما در برخی از کلیساها و کاخها دیده میشود. پنجرههای رنگی کلیسای ایاصوفیه نمونهای از این تزئینات هستند.
پلان کلیساها در معماری بیزانس
پلان کلیساها در معماری بیزانس یکی از ویژگیهای برجسته و مشخصههای اصلی این سبک معماری است. پلان کلیساهای بیزانسی معمولاً بر اساس طرحهای متقارن و هندسی پیچیده شکل میگرفت که به ایجاد فضاهای بزرگ و باز و همچنین ایجاد تأثیرات بصری و معنوی کمک میکرد. در ادامه، ویژگیهای اصلی پلان کلیساهای بیزانسی را با جزئیات بیشتری توضیح میدهیم:
![](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/پلان-باسیلیکایی-در-معماری-بیزانس-min.jpg)
انواع پلانهای کلیساهای بیزانسی
- پلان باسیلیکایی (Basilica Plan):
پلان باسیلیکایی از سبک رومی گرفته شده و شامل یک ناو مرکزی بزرگ با دو یا چند ناو جانبی است که با ردیفی از ستونها از هم جدا میشوند. ناو مرکزی معمولاً بلندتر از ناوهای جانبی است و نور از طریق پنجرههای بالای دیوارهای جانبی به داخل وارد میشود.
مثالها: کلیسای سنت جان در افسس و کلیسای سنت دیمیتریوس در تسالونیکی.
- پلان متمرکز (Centralized Plan):
این نوع پلان شامل یک فضای مرکزی بزرگ و غالباً دایرهای یا چندضلعی است که توسط گنبدی بزرگ پوشیده شده است. چهار بازوی این پلان از مرکز به سمت بیرون کشیده میشوند و یک صلیب یونانی را تشکیل میدهند.
مثالها: کلیسای سنت صوفیا در استانبول و کلیسای سن ویتاله در راونا.
پلان صلیب یونانی (Greek Cross Plan):
این پلان شامل یک فضای مرکزی و چهار بازوی متقارن است که به شکل یک صلیب یونانی (که هر چهار بازو با طول برابر هستند) طراحی شده است. فضای مرکزی اغلب با یک گنبد پوشیده میشود.
مثالها: کلیسای سنت ایرینا در استانبول.
ویژگیهای اصلی پلان کلیساهای بیزانسی
- گنبد مرکزی:
- استفاده از گنبد: یکی از ویژگیهای برجسته پلان کلیساهای بیزانسی، استفاده از گنبد مرکزی بزرگ است که بر فراز فضای مرکزی قرار میگیرد. این گنبد معمولاً با استفاده از پاندانتیوها یا طاقنماها بر روی یک فضای مربعی یا چندضلعی قرار میگیرد.
- مثالهای معروف: گنبد کلیسای ایاصوفیه که بر روی پاندانتیوها قرار دارد و یکی از شاهکارهای مهندسی بیزانس است.
- ارتباط فضایی و نور:
- فضاهای باز و بزرگ: پلانهای بیزانسی معمولاً شامل فضاهای باز و بزرگ هستند که به ایجاد حس عظمت و جلال کمک میکنند. این فضاها با استفاده از ستونها، قوسها و گنبدها به یکدیگر متصل میشوند.
- استفاده از نور: نور طبیعی از طریق پنجرههای بزرگ و بازتاب آن از سطوح موزاییک و طلاکاریشده، به داخل کلیسا وارد میشود و فضایی نورانی و معنوی ایجاد میکند.
- تزئینات داخلی:
- موزاییکها و نقاشیها: دیوارها، گنبدها و سقفها با موزاییکهای پیچیده و نقاشیهای دیواری تزئین میشدند که صحنههای مذهبی و تصاویری از قدیسان را به نمایش میگذاشتند.
- استفاده از طلا: استفاده از طلا در تزئینات به ایجاد جلوهای درخشان و معنوی کمک میکرد.
نورپردازی در معماری بیزانس
نورپردازی در معماری بیزانس یکی از ویژگیهای برجسته و مهم بود که به خلق فضاهای معنوی و زیبایی بصری کمک میکرد. معماران بیزانسی با استفاده از تکنیکها و مصالح مختلف، توانستند به شکلی هنرمندانه نور طبیعی را به داخل ساختمانها هدایت و جلوهای بینظیر و روحانی ایجاد کنند. در ادامه به بررسی کاملتر ویژگیهای نورپردازی در معماری بیزانس میپردازیم:
![](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/نورپردازی-در-معماری-بیزانس-min.jpg)
تکنیکهای نورپردازی در معماری بیزانس
- استفاده از پنجرههای بزرگ و کوچک:
- پنجرههای دایرهای و نیمدایرهای: یکی از تکنیکهای رایج، استفاده از پنجرههای دایرهای و نیمدایرهای در دیوارها و گنبدها بود. این پنجرهها نور را به شکلی متمرکز و زیبا به داخل فضا هدایت میکردند.
- پنجرههای قوسی و مستطیلی: پنجرههای قوسی و مستطیلی نیز به کار میرفتند تا نور طبیعی را از زوایای مختلف وارد ساختمان کنند. این پنجرهها در سطوح مختلف دیوارها قرار داشتند تا توزیع نور بهینهتر شود.
- استفاده از گنبدها و پاندانتیوها:
- گنبد مرکزی:گنبدهای بزرگ مرکزی با روزنههای متعدد در پایه گنبد یا در بالای آن (لنترنها) طراحی میشدند تا نور طبیعی را به طور مستقیم به فضای زیرین هدایت کنند.
- پاندانتیوها: پاندانتیوها که به انتقال وزن گنبد کمک میکردند، اغلب با پنجرههای کوچک تزئین میشدند تا نور را به صورت جانبی وارد فضا کنند.
- موزاییکها و طلاکاریها:
- موزاییکهای درخشان: استفاده از موزاییکهای شیشهای رنگی و طلایی به نورپردازی طبیعی کمک میکرد. نور وقتی به این موزاییکها میتابید، بازتابهای رنگارنگ و درخشانی ایجاد میکرد که فضایی جادویی و معنوی را به وجود میآورد.
- طلاکاریها: سطوح طلاکاریشده به نور اجازه میداد تا بازتابهای درخشان و گرمی ایجاد کند، که این بازتابها به جلوهای خاص و بینظیر منجر میشد.
- استفاده از ستونها و قوسها:
- قوسهای تو در تو: قوسهای تو در تو و بازوهای بلند کلیساها به توزیع نور کمک میکردند. این قوسها به شکل هنرمندانهای نور را به داخل فضا هدایت میکردند و بازی سایه و روشنایی را در داخل کلیساها ایجاد میکردند.
- ستونهای تزئینی: ستونهای تزئینی که اغلب با حکاکیها و تزئینات ظریف مزین شده بودند، به توزیع نور و ایجاد سایههای زیبا کمک میکردند.
روشهای مهندسی و ساخت و ساز در معماری بیزانس
معماری بیزانس از نظر مهندسی و تکنیکهای ساخت و ساز بسیار پیشرفته بود و معماران بیزانسی توانستند با استفاده از تکنیکهای نوآورانه و مصالح متنوع، بناهای بزرگ و مقاومی بسازند. در ادامه به بررسی روشهای مهندسی و ساخت و ساز در معماری بیزانس میپردازیم:
![گنبدسازی و استفاده از پاندانتیوها](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/Pendentives-min-1024x683.jpg)
گنبدسازی و استفاده از پاندانتیوها
یکی از مهمترین دستاوردهای مهندسی بیزانس، ساخت گنبدهای بزرگ بر روی سازههای مربعی بود. این دستاورد با استفاده از تکنیک پاندانتیوها (Pendentives) به دست آمد.
پاندانتیوها ساختارهای مثلثی منحنی شکلی هستند که در گوشههای یک فضای مربعی قرار میگیرند و به تدریج به دایره تبدیل میشوند تا گنبد روی آنها قرار گیرد. این تکنیک اجازه میدهد تا گنبد بزرگ و سنگین بر روی پایههای مربعی مستقر شود.
![](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/قوس-نیم-دایره-در-معماری-بیزانس-min.jpg)
استفاده از قوسها و طاقها
قوسها و طاقها نقش مهمی در انتقال وزن ساختمان به پایهها و دیوارها داشتند و به ایجاد فضاهای بزرگ و باز کمک میکردند.
- قوسهای نیمدایره: قوسهای نیمدایرهای که به قوسهای رومی شباهت داشتند، برای ایجاد درگاهها، پنجرهها و سقفها استفاده میشدند.
- طاقهای تقویتشده: طاقهای متقاطع و تقویتشده نیز به کار میرفتند تا استحکام سازهها را افزایش دهند و وزن گنبدها و سقفها را به صورت یکنواخت توزیع کنند.
استفاده از مصالح مقاوم و متنوع
معماران بیزانسی از مصالح مختلفی برای ساخت بناها استفاده میکردند که همگی به دوام و زیبایی ساختمانها کمک میکردند.
![آجر در معماری بیزانس](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/آجر-در-معماری-بیزانس-min.jpg)
- آجر: آجر یکی از مصالح اصلی در ساخت و ساز بیزانسی بود. آجرها به صورت افقی و در الگوهای هندسی خاصی قرار میگرفتند که به استحکام سازه کمک میکرد.
- سنگ: سنگهای آهک و مرمر برای ستونها، پایهها و تزئینات استفاده میشدند. این سنگها به دلیل دوام و زیبایی طبیعیشان انتخاب میشدند.
- ملات: ملاتهای بیزانسی که اغلب شامل آهک، شن و آب بودند، برای اتصال آجرها و سنگها به کار میرفتند و پس از خشک شدن، ساختارهای بسیار مقاومی ایجاد میکردند.
تکنیکهای تزئینی و زیباسازی
تزئینات داخلی و خارجی ساختمانهای بیزانسی با استفاده از تکنیکهای مختلف انجام میشد که به زیبایی و جلال بناها میافزود.
![طلاکاری در معماری بیزانس](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/طلاکاری-در-معماری-بیزانس-min.jpeg)
- موزاییکها: موزاییکها از قطعات کوچک سنگ، شیشه رنگی و سفال ساخته میشدند و برای تزئین دیوارها و سقفها به کار میرفتند. این موزاییکها اغلب دارای مضامین مذهبی و پیچیده بودند.
- طلاکاریها: استفاده از طلا در تزئینات داخلی به جلوهای درخشان و معنوی کمک میکرد. سطوح طلاکاریشده نور را بازتاب میدادند و فضای داخلی را روشنتر میکردند.
طراحی پلانهای کارآمد
پلانهای کلیساها و بناهای بیزانسی به گونهای طراحی شده بودند که هم از نظر استحکام و هم از نظر زیبایی کارآمد باشند.
![](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/پلان-متمرکز-و-صلیب-یونانی-در-معماری-بیزانس-min.jpg)
- پلان متمرکز و صلیب یونانی: این پلانها شامل فضای مرکزی بزرگ و بازوهای متقارن بودند که به خلق فضاهای باز و معنوی کمک میکردند.
- پلان باسیلیکایی: پلان باسیلیکایی شامل یک ناو مرکزی و دو یا چند ناو جانبی بود که با ردیفی از ستونها از هم جدا میشدند.
تأثیرات معماری بیزانس
معماری بیزانس، بهعنوان یکی از مهمترین سبکهای معماری در تاریخ، تأثیرات گستردهای روی معماری و هنرهای مختلف، فرهنگ و اجتماع داشته است. این تأثیرات به شیوههای مختلفی در زمینههای متفاوت از جمله معماری، تزئینات، فضاسازی و هنرهای دیگر ارتباط دارد. در زیر به برخی از تأثیرات مهم معماری بیزانس میپردازیم:
![](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/تأثیر-معماری-بیزانس-min.jpg)
تأثیر بر معماری
استفاده از تکنیکهای گنبدسازی و پاندانتیوها توسط معماران بیزانسی تأثیرات عمیقی بر معماری جهان گذاشت. این تکنیکها بعدها توسط معماران اروپایی در ساختمانهای مذهبی و دولتی موروث شد.
همچنین استفاده از قوسها و طاقها در معماری بیزانسی، تأثیراتی عمیق بر معماری مسیحی و اسلامی داشت. این تکنیکها بهویژه در معماری دینی و معابد مورد استفاده قرار گرفت.
تأثیر بر تزئینات
استفاده گسترده از موزاییکهای شیشهای و سنگی با الگوها و مضامین مذهبی، تأثیرات گستردهای بر تزئینات داخلی و خارجی ساختمانها و کلیساها داشت. این تکنیک بهویژه در هنرهای دیواری و کاشیکاری مورد استفاده قرار گرفت.
استفاده از طلا در تزئینات و مصالح معماری، جلوهای ارزشمند و باشکوه به آثار معماری میبخشید و تأثیراتی گسترده در هنرهای تزئینی داشت.
تأثیر بر فضاسازی
نحوه استفاده از نورپردازی و توزیع نور در معماری بیزانس، تأثیرات عمیقی بر ایجاد فضاهای معنوی و روحانی داشت و این روشها بعدها در معماری مذهبی و تجاری جهان موروث شد.
استفاده از پلانهای مرکزی و باز باعث ایجاد فضاهایی معنوی و با احساسی عمیق گشت که بعدها در معماری دینی و معابد مختلف بهکار گرفته شد.
تأثیر بر هنرها و فرهنگ
موزاییکها و طلاکاریهای بیزانسی، تأثیراتی گسترده بر هنرهای تزئینی و نقاشیهای مذهبی در دورههای بعدی داشتند و این تکنیکها برای قرون دراز در هنر و تزئینات موروث شد.
موسیقی و شعر بیزانسی نیز تأثیرات عمیقی بر هنر و ادبیات اروپا و شرق داشت. آثار ادبیاتی بیزانسی نقش مهمی در توسعه ادبیات اروپا و همچنین فرهنگهای شرقی ایفا کرد.
بناهای برجسته و شاخص معماری بیزانس
معماری بیزانس بهعنوان یکی از بزرگترین و شاخصترین سبکهای معماری تاریخ، بناهای مهم و باشکوهی را در امپراتوری بیزانس تولید کرده است. در طول محتوا بارها از این بناهای مهم یاد شد. اکنون نیز در زیر، به برخی از نمونههای برجسته معماری بیزانس اشاره میکنیم:
![کلیسا ایا صوفیه](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/کلیسا-ایا-صوفیه-min.jpg)
کلیسای ایاصوفیه (Hagia Sophia):
ایاصوفیه، که قبلاً به عنوان مسجد آیاصوفیا نیز شناخته میشد، یکی از بزرگترین و مهمترین نمادهای معماری بیزانس است. این کلیسا در استانبول، ترکیه واقع شده و به عنوان یکی از شاهکارهای معماری در دنیا شناخته میشود. گنبد بزرگ و منحنی ایاصوفیه، با پنجرههای زیاد و طراحی زیبا، از زیباترین و بزرگترین گنبدها در تاریخ معماری بیزانس است.
![](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/Church-of-San-Vitale-min-1-1024x683.jpg)
کلیسای سن ویتاله (San Vitale):
این کلیسا در شهر راونا، ایتالیا واقع شده و یکی از معروفترین نمونههای معماری بیزانسی در ایتالیا است. کلیسای سن ویتاله به دلیل طراحی داخلی و تزئینات موزاییکیاش، جزو جاذبههای گردشگری مهم ایتالیا محسوب میشود.
![](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/کلیسا-سن-مارکو-min-1024x569.jpg)
کلیسای سن مارکو (St. Mark’s Basilica):
این کلیسا در شهر ونیز، ایتالیا واقع شده و یکی از نمادهای شهر ونیز و معماری بیزانسی است. تزئینات داخلی و خارجی این کلیسا با موزاییکهای زیبا و طلاکاریهای فراوان، آن را به یکی از شاهکارهای هنری و معماری در ایتالیا تبدیل کرده است.
![](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/کلیسا-تری-_مری-Trinity-Cathedral-min-1024x576.jpg)
کلیسای تریمری (Trinity Cathedral):
این کلیسا در شهر پترزبورگ، روسیه واقع شده و یکی از نمونههای مهم معماری بیزانس در روسیه است. با استفاده از طراحیهای شیبدار و زیبا، این کلیسا جزو جاذبههای گردشگری پترزبورگ محسوب میشود.
![](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/grand-bazaar-kapali-carsi-in-istanbul-min.jpg)
بازار کاپالی چارشی (Kapali Çarşı):
بازار کاپالی چارشی یک بازار تاریخی در استانبول، ترکیه است که از دوران بیزانس شروع به فعالیت نموده است. این بازار یکی از بزرگترین و مهمترین بازارهای جهان است و به عنوان یکی از شاهکارهای معماری تجاری بیزانس محسوب میشود
این نمونهها فقط بخش کوچکی از نمونههای برجسته معماری بیزانس را شامل میشوند که هر کدام از آنها دارای ارزش تاریخی، هنری و معماری فراوانی هستند.
معماری بیزانس در ایران
معماری بیزانس بهطور مستقیم در ایران تأثیری نداشت، اما تأثیرات زیادی از طریق تبادل فرهنگی و همبستگیهای فرهنگی با امپراتوری بیزانس در ایران مشاهده میشود. در طول تاریخ، ایران به عنوان مرکز فرهنگی و تجاری در مسیرهای تجاری ابراهیمی و ابرمدیترانه قرار داشته که این موقعیت جغرافیایی باعث تبادل فرهنگی و هنری بین ممالک مختلف شده است. در این راستا، تأثیرات بیزانسی در معماری ایران در قالب عناصر معماری، تزئینات و نیز در معماری مذهبی و تجاری قابل مشاهده است. به عنوان مثال:
![](https://rassamstudio.com/wp-content/uploads/2024/06/معماری-بیزانس-در-ایران-min-1024x666.jpg)
- تزئینات موزاییکی و طلاکاری: تزئینات موزاییکی و طلاکاری که از ویژگیهای برجسته معماری بیزانس است، ممکن است بهعنوان الگوها و تکنیکهای تزئینی در برخی از ساختمانها و بناهای تاریخی ایران مشاهده شود.
- استفاده از قوسها و طاقها: تکنیکهای معماری مانند استفاده از قوسهای نیم دایره و طاقها که در معماری بیزانسی بهکار میروند، ممکن است در برخی از بناهای تاریخی ایران نیز دیده شود.
- معماری مذهبی و تجاری: برخی از ساختمانهای مذهبی و تجاری در ایران که در دورانهای قدیمی ساخته شدهاند، ممکن است تأثیرات بیزانسی را در طراحی و ساختار خود نشان دهند، به ویژه در شهرها و بناهایی که بهعنوان مراکز تجاری و مذهبی مهم شناخته میشوند.
با این وجود، تأثیرات معماری بیزانس در ایران بیشتر بهصورت فرهنگی و هنری بوده است و نه بهطور مستقیم و آشکار در ساختمانها و بناهای معماری. تبادل فرهنگی و هنری بین ایران و امپراتوری بیزانس به ویژه در دورههای تاریخی مختلف مانند دوران ساسانیان و امپراتوری روم شرقی، این تأثیرات را شکل داده است.
کلام آخر
در این مقاله از بلاگ رسام سعی کردیم تا شما را با یکی دیگر از سبکهای معماری یعنی بیزانس آشنا کنیم.
تاریخچۀ معماری بیزانس، علت نامگذاری، ویژگیها، روشهای ساخت و ساز، تأثیر معماری بیزانس و نمونههای باشکوه آن از جمله مواردی بودند که در این محتوای آموزشی آن را مطالعه نمودید.
در نهایت با معماری بیزانس در ایران نیز آشنا شدید.
امیدواریم این مجلۀ آموزشی برای شما کارآمد و مفید واقع شده باشد. گروه معماری رسام، برترین ارائهدهنده خدمات معماری در ایران کنارتان است تا آنچه شایستۀ شماست را تقدیم خودتان و عزیزانتان کند.
جهت مشاورۀ رایگان با کارشناسان ما تماس بگیرید:
09124391499
09125913173
از این که تا انتهای مقاله با ما همراه بودید با مهر فراوان سپاسگزاریم.